Dlaczego archeopteryks przestał latać?

Od czasu, gdy odnaleziono opierzone szczątki archeopteryksa, stał się on ulubieńcem paleontologów oraz biologów ewolucyjnych, którzy widzą w nim brakujące ogniwo ewolucji między ptakami a gadami. Długo dyskutowano, czy potrafił latać, czy tylko rozwijał się w tym kierunku. Ostatnie badania pokazują, że stracił umiejętności lotu. Rewolucyjną hipotezę postawił niedawno, Michael Habib, biolog z Uniwersytetu Południowej Kalifornii, który twierdzi, że archeopteryks zamiast udoskonalać swoją technikę lotu, przestawał latać i ewoluował w kierunku „wtórnego” nielota. Habib doszedł do tego wniosku, gdy porównał opierzenie i symetrię kończyn archeopteryksa z dzisiejszymi ptakami, aby lepiej zrozumieć jego zdolności lotnicze. Odkrył, że archeopteryks był zadziwiająco podobny do dzisiejszych wodnych ptaków, jak wodniki (Rallidae)i perkozy (Podicipedidae). Wiemy, że archeopteryks żył w okresie jury [ok. 151-148 mln lat temu]. To, co nas zaskakuje, to podobieństwo do współczesnych nielotów wyspowych pod względem pierza i kości, mówi Habib.

Archeopteryks był pierwszym odkrytym opierzonym dinozaurem. Nie był to żaden olbrzym. Osiągał długość maksymalnie 4050 cm i wagę ok. 1 kg, czyli rozmiary dzisiejszego gołębia. Po swoich gadzich przodkach odziedziczył zębate szczęki, szpony na przednich kończynach i długi ogon. Równocześnie miał ciało pokryte czarnymi piórami i skrzydła z dobrze rozwiniętymi piórami konturowymi. Nic dziwnego, że tuż po odkryciu uważano go za ptaka.

Naukowcy nie mogli się jednak zgodzić, czy aktywnie latał, czy używał swoich skrzydeł tylko do lotu ślizgowego z wysokich miejsc. Jedna z teorii mówiła o tym, że archeopteryks nie ewoluował w kierunku coraz doskonalszego lotu, ale wręcz odwrotnie przestawał latać. Naukowcy początkowo byli zgodni, by odrzucić tę teorię. W ostatnich latach jednak, gdy zaczęto odkrywać kolejne skamieniałości opierzonych dinozaurów z anatomią umożliwiającą latanie, teoria ta, choć budzi wiele sprzeciwów, zaczęła być coraz bardziej realna. Po stronie Habiba stanął np. paleontolog Thomas Holtz z University of Maryland. To, że archeopteryks był pierwszym odkrytym dinozaurem, nie sprawia, że musiał on odgrywać główną rolę w historii pochodzenia ptaków, zaznacza Holtz, który przypomina, że archeopteryks żył o 10 mln lat później niż znane dziś najstarsze „ptasie” dinozaury i spokojnie mógł przeobrazić się we wtórnego nielota.  Jestem bardzo ostrożna w nazywaniu archeopteryksa wtórnym nielotem, ponieważ nie wiemy jeszcze, czyjego przodkowie mogli latać, mówi Ashley Heers z Royal Yeteri nary College w Hatfield. Badaczka zwraca uwagę, że dzisiejsze ptaki nie używają skrzydeł wyłącznie do lotu, ale również do wielu innych czynności, jak szybowanie czy poruszanie się w wodzie. Naprawdę musimy lepiej poznać, jak anatomia wpływa na ten rodzaj zachowań, zanim będziemy mogli interpretować skamieniałości, dodaje uczona.  Kenneth Dial z University of Montana wskazuje na to, że istnieje wiele ptaków, które lepiej latają w młodości niż w dorosłości, a niektóre zupełnie tracą umiejętność lotu wraz z wiekiem. Holtz potwierdza, że mogłoby to dotyczyć również archeopteryksa. Podczas gdy pisklęta jeszcze latały, ich rodzice poruszali się tylko po ziemi.

Pomimo że archeopteryks był pierwszy, nie jest jedynym dinozaurem, u którego potwierdzono opierzenie. Współcześnie znamy już ponad 20 rodzajów dinozaurów, głównie teropodów, czyli dwunogich mięsożerców, których ciała były pokryte pierzem w różnym stopniu rozwoju. Nie wszystkie z tych rodzajów nazwać możemy ptasimi dinozaurami. Większość skamieniałości opierzonych dinozaurów pochodzi z formacji Yixian, która powstała we wczesnej kredzie, ok. 125-121 mln lat temu. Formacja znajduje się w północnowschodnich Chinach w prowincji Liaoning. Formacja zasłynęła dzięki ważnym odkryciom paleontologicznym, włącznie z mniejszym, ok. 1 metrowym (większość ciała składała się z długiego ogona) opierzonym teropodem sinozauropteryksem czy małym mięsożernym dinozaurem nazwanym Mei long („śpiący smok’’) którzy mierzył ok. 53 cm i ważył mniej więcej kilogram. Odkryto tu również największego znanego dinozaura pokrytego piórami, tyranozauroida z gatunku Yutyrannus huali, który po osiągnięciu dorosłości mierzył aż 9 m i ważył 1,5 t.