Od jak dawna ludzie pozostawiają ślad w dziejach
Genealogia cieszy się ostatnimi czasy dużym zainteresowaniem. Wielu ludzi odwiedza archiwa i szuka w nich informacji o swoich przodkach. Są dumni, Jeśli uda im się wywieść swój rodowód od ludzi, którzy żyli nawet kilkaset lat wstecz. Jednak w żadnej księdze nie znajdziemy naszych najdawniejszych praszczurów, którzy przemierzali Ziemię tysiące lat temu. W wypadku antropogenezy zamiast zapisów metrykalnych przydadzą się wykopaliska archeologiczne. O gatunku Homo możemy mówić w przybliżeniu od 2,5 min lat a o człowieku współczesnym Homo sapiens zaledwie od ok. 100 tys. lat. Ludzka kultura liczy natomiast skromne kilka tysięcy lat. Z punktu widzenia życia pojedynczego człowieka jest to niezwykle długi czas, jednak wobec epok geologicznych Ziemi jest to zaledwie chwila, a w obliczu czasu trwania Wszechświata właściwie zupełnie nieistotny moment Nasz gatunek, wraz z małpami, zalicza się do rzędu Catarrhini, wąskonosych.
Wspólny praprzodek człowiekowatych i małp człekokształtnych żył jeszcze 68 min lat te mu w Afryce. Ze wspólnej linii najpierw wydzieliła się gałąź, z której następnie powstały współczesne goryle (ok. 7 min lat temu), trochę później (65 min lat temu) wydzielił się przodek współczesnego szympansa, a wreszcie pierwsze Homo. Dziś w umiejscowieniu na osi czasu ewolucji momentu, w którym doszło do uniezależnienia linii małpiej i linii ludzkiej, mogą nam pomóc najnowocześniejsze metody naukowe obok wypróbowanej analizy porównawczej szczątków badania kodu genetycznego poszczególnych gatunków. Pozwala to na uściślanie danych, a nieraz cofa nas w odleglejsza przeszłość Archeolodzy przedstawili nam już wielu z naszych późniejszych przodków dość dokładnie. Dzięki trwającym ba daniom wiemy, skąd pochodzili, jak wyglądali, czym się zajmowali.
Najstarszy znany hominidy
Kto: Sahelanthropus tchadensis
Kiedy żył: 7 mln lat temu
Odkryto: Afryka (Czad), 2001 r.
O sahelantropa, któremu archeolodzy nadali imię Toumai (co w lokalnym języku dazaga oznacza „nadzieja życia”), cały czas wśród specjalistów trwają spory czy jest to bezpośredni przodek człowieka, czy może był to tylko jeden z naszych dalszych krewnych z innej gałęzi. Jedno jest pewne: chodzi o jednego z najstarszych znanych hominidów. W 2001 r. w okolicach jeziora Czad zespołowi paleontologa Michela Bruneta udało się znaleźć niemal całą (95%) skamieniałą czaszkę tego stworzenia. Czy to możliwe, by chodził na dwóch nogach? Przypuszcza się, że Sahe anthropus tchadensis chodził już wyprostowany na tylnych kończynach. Badacze nie mają do dyspozycji całego jego szkieletu, wskazuje jednak na to umiejscowienie otworu w czaszce, bardziej wysuniętego ku przodowi niż u któregokolwiek z naczelnych oprócz człowieka. W porównaniu z człowiekiem współczesnym Toumai miał stosunkowo małą objętość mózgowia około 350 cm3 (u nas do 1700 cm3), wydatne łuki brwiowe oraz duże kły.
Odsunie australopiteka na boczny tor?
Kto: Orrorin tugenensis
Kiedy żył: 6 mln lat temu
Odktyto: Afryka (Kenia), 2000 r.
Kolejnym tajemniczym praprzodkiem, w przypadku którego antropolodzy nie są całkowicie pewni, czy faktycznie chodzi o przodka człowieka, jest Orrorin tugenensis. Jego szczątki, dokładnie 20 różnych fragmentów (części szczęki dolnej, zęby, część kości ramieniowej, kości udowe, paliczki), 2000 r. na Wzgórzach Tugen odkryli brytyjscy paleontolodzy Martin Pickford i Brigitte Senut. Uczeni stwierdzili, że orrorin miał stosunkowo małe zęby z mocną warstwą szkliwa. Pod względem wielkości nie różnił się zbytnio od współczesnego szympansa. Chodził czy się wspinał? Gdyby faktycznie okazało się, że Orrorin tugenensis jest bezpośrednim przodkiem człowieka, nasze drzewo ewolucyjne uległoby zasadniczej zmianie. Grupa australopiteków trafiłaby do bocznej linii rozwojowej. Nie jest to nieprawdopodobny scenariusz, bowiem orrorin jest bardziej podobny do współczesnego człowieka niż Australopithecus afarensis, mimo tego, że żył 1,5 mln lat wcześniej. Budowa jego kości udowych wskazuje na to, iż orrorin mógł chodzić w pozycji wyprostowanej. Otoczenie, w jakim znajdywano jego skamieliny, świadczy natomiast, że przedstawiciele tego gatunku żyli w puszczy, a nie na sawannie. Możliwe zatem, że łączyli zdolność wspinania się po drzewach z umiejętnością chodu wyprostowanego.
Prababcia Ardi
Kto: Ardipithecus ramidus
Kiedy żył: 4,5 mln lat temu
Odkryto: Afryka (Etiopia), 1993 r.
Od 1993 aż do 2004 r. amerykański paleoantropolog Tim White wraz ze swymi studentami na zachód od rzeki Awash w Etiopii, pod tufem bazaltowym sprzed ponad 4,3 mln lat znajdował prehistoryczne skamieliny. Udało się odkopać szczątki szkieletów ponad 100 osobników, spośród których najlepiej zachowanemu nadano imię Ardi. Zachowały się wszystkie ważne części czaszka z zębami, ramiona, dłonie, miednica, kończyny dolne i stopy. Ardi miała około 120 cm wzrostu i waży/a ok. 30 kg. Ardi się już wyprostowała Podobnie jak w przypadku orrorina, budowa kończyn Ardi wskazuje, że faktycznie potrafiła chodzić wyprostowana, ale jednocześnie umiała jeszcze dobrze wspinać się po drzewach czy skakać po gałęziach. Była wszystkożerna, menu roślinożercy uzupełniając małymi zwierzętami.
Pierwszy użytkownik prostych narzędzi
Kto: Rodzina Australopithecus
Kiedy żył: 4,2 mln lat temu
Odkryto: Afryka (Kenia, Etiopia, Tanzania), 1924, 1996 r.
Wśród naszych odległych człowiekowatych krewnych poczesne miejsce zajmuje rodzina Australopithecus. Paleontolodzy podzielili ją na kilka podgrup, różniących się wyglądem lub czasem występowania. Zaliczamy do nich: A. anamensis, A. afarensis, A. africanus, A. bahrelghazali czy A. garhi. Już w 1924 r. odkryto szczątki (czaszkę) africanusa. Od krycia dokonał australijski antropolog Raymond Dart (1893 1988) w Taungu w Afryce Południowej. Pierwszego a australopiteka charakteryzowała mała mózgoczaszka (ok. 500 cm3), z wyraźnymi łukami brwiowymi, jednak z uzębieniem wyraźnie różniącym się od zębów dzisiejszych małp kły były niemal zrównane z pozostałymi zębami. A po nim przyszli kolejni. W 1978 r. dzięki odkryciom amerykańskich paleontologów Donalda Johansona i Tima White’ a kilka odkrytych w latach 70. w Tanzanii, Etiopii i Kenii szczątków zyskało naukową nazwę Australophitecus afarensis. Do dziś pozostają najlepiej zbadanymi australopitekami. Ich charakterystyczne cechy to niskie czoło z wyraźnymi łukami brwiowymi i płaski nos. Ich kończyny dolne, miednica, a także zęby przypominają już nasze. Tim White nie osiadł na laurach. W 1996 r. wraz z etiopskim kolegą po fachu, Berhanem Asfawem , odkryli szczątki kolejnego australopiteka A. garhi. Udało im się znaleźć czaszkę, zęby i kości kończyn. Odkrycie było niezwykłe, okazało się bowiem, że to niepozorne stworzenie, pomimo małego mózgu, potrafiło już używać prymitywnych narzędzi do szlifowania kości zwierząt. Z kolei A. anamensis został opisany w 1995 r., na podstawie odkryć o rok wcześniejszych z Kanapoi w Kenii (9 skamieniałości) i 12 skamielin z Alois (również w Kenii). Ten australopitek miał prymitywną budowę czaszki, ale rozwinięte cechy budowy tułowia. Znalezione kości goleniowe świadczą, że poruszał się na dwóch nogach; jego kości ramienia były dużo krótsze od małpich.
Najmniej podobny pradziadek
Kto: Homo habilis
Kiedy żył: 2,7 mln lat temu
Odkryto: Afryka (Tanzania), 1960 r.
Pierwszego odkrycia najstarszego przodka z rodzaju Homo dokonał w 1960 r. w Tanzanii w Afryce Wschodniej syn Louisa i Mary Leakeyów, Jonathan. Hominid otrzymał swą nazwę, która oznacza zręczny, dlatego, że już z rozmysłem używał prymitywnych narzędzi z kamienia, a także potrafił je produkować. Przeciwstawny kciuk! Jest to najbardziej niepodobny do człowieka współczesnego przedstawiciel rodzaju Homo. Poruszał się na dwóch tylnych kończynach, jednak jego ramiona były zbyt długie w stosunku do tułowia jak na nasze standardy. Czaszkę, która miała objętość ok. 690 cm3, zdobiły wyraźne łuki brwiowe i masywna szczęka dolna pozbawiona brody. Miał jednak jedną bardzo ważną wspólną z nami cechę, tzw. opozycję kciuka w stosunku do reszty palców, która umożliwia pracę z narzędziami. Podejrzewano, że to właśnie człowiek zręczny jako pierwszy nauczył się posługiwać narzędziami i polować, kolejne znaleziska zweryfikowały jednak to przekonanie już przedstawiciele wcześniejszych gatunków posiadali pewne zdolności w tym kierunku.
Podróżnik czy nie?
Kto: Homo ergaster
Kiedy żył: 1,9 mln lat temu
Odkryto: Afryka (Kenia), 1975 r.
Człowiek pracowity, czyli właśnie Homo ergaster, zasłużył na to imię tym, że posługiwał się wieloma, bardziej już złożonymi narzędziami. Przez swoje podobieństwo do Homo erectusa bywa czasem uważany za jego afrykański odpowiednik, inni badacze uznają go za przejściowy stopień pomiędzy gatunkiem H. habilis a H. erectus. Ilość związanych z nim znalezisk jest jednak niewielka udało się odkryć drobne fragmenty czaszki, zęby i kilka innych części szkieletu dlatego niełatwo scharakteryzować ten gatunek. Podróżnik czy nie? Gdy w chińskiej jaskini Longgupo odkryto tajemniczą część szczęki, o konsultację poproszono amerykańskiego paleoantropologa Russella Ciochona. Podejrzewano, że był to właśnie ergaster, Ciochon stwierdził jednak, że szczątki należą do małpy człekokształtnej, krewnej orangutanów. Niemniej jednak człowiek pracowity mógł podróżować ze swojej afrykańskiej ojczyzny Fragment jego czaszki odkryto w hiszpańskiej miejscowości Venta Micena. Podróżnicza natura H. ergaster czeka na definitywne potwierdzenie.
75% objętości naszego mózgu
Kto: Homo erectus
Kiedy żył: 1,8 mln lat temu
Odkryto: Afryka, Azja, Europa
Okres występowania człowieka wyprostowanego (z łac. erectus) trwał bardzo długo, bo od ok. 1,8 mln aż do 100 tys. lat temu. Homo erectus był już prawdziwym „podróżnikiem”, „kolonizował” na przykład Bliski Wschód. Potrafił wytwarzać prawdziwe narzędzia, z których najbardziej znany jest tzw. kamienny tłuk pięściowy dwustronnie obrabiany. Człowiek wyprostowany nauczył się również rozniecać ogień. Badania wieku skamieniałości wykazują, że w tym samym czasie w różnych częściach świata żyli ludzie wyprostowani, zręczni, a nawet australopiteki. Nieliczni przedstawiciele gatunku H. erectus mogli przeżyć aż do czasu, gdy po świecie chodził już człowiek rozumny (Homo sapiens). Wyrósł dzięki ewolucji Trendy ewolucyjne w przypadku człowieka wyprostowanego prowadziły do zwiększenia jego wzrostu i wagi ciała. Mężczyźni osiągali nawet 170 cm, kobiety były o 2030% niższe. Jego mózgoczaszka zwiększyła się aż do 1200 cm3, co stanowi ok. 75% objętości mózgu człowieka współczesnego. Na spłaszczonym, odsuniętym do tyłu czole wciąż dominowały wydatne łuki brwiowe, twarz człowieka wyprostowanego zdobił zaś szeroki nos. W porównaniu ze swoimi poprzednikami był m niej owłosiony, miał za to więcej gruczołów potowych w skórze, co było wynikiem rozwoju termoregulacji jego ciała. Homo erectus znał różne metody polowania na zwierzęta, jego jadłospis dopełniały zbierane w lasach rośliny i owoce. Antropolodzy przypuszczają nawet, że potrafił komunikować się ze swymi pobratymcami, do czego wykorzystywał mimikę i gesty.
Ślepa gałąź rozwojowa
Kto: Homo sapiens
Kiedy żył: 300 tys. lat temu
Odkryto: cały świat
Najbliżsi krewni człowieka współczesnego także byli już rozumni (Homo sapiens). Czaszkę kobiety jednego z tych gatunków odkryto w 1933 r. w niemieckim Steinheim w pobliżu Stuttgartu. Od miejsca znaleziska gatunek został nazwany H. sapiens steinheimensis. Wielkość jego mózgoczaszki wahała się w okolicach 1150 cm3. Był to myśliwy i zbieracz, który potrafił produkować narzędzia z kamienia (pięściaki, noże, skrobaki), podobnie jak grube drewniane kije i oszczepy, które utwardza za pomocą ognia. W jaki sposób rozmawiali neandertalczycy? Jego potomkiem mógł być człowiek neandertalski (Homo neanderthalensis, wedle innej teorii były gatunkami współwystępującymi), który pojawił się na Ziemi ok. 200 tys. lat temu. Osiągał wzrost ok. 160 cm, miał wyraźne, mocne uzębienie, łuki brwiowe, a objętość jego mózgoczaszki była nawet wyższa niż u współczesnych ludzi mogła osiągać aż 1700 cm3. Neandertalczycy byli inteligentni ślady z miejsc, w których żyli, wskazują, że byli zdolni do myślenia abstrakcyjnego, rozwijali kulturę (czego przejawem jest grzebanie zmarłych oraz tworzenie prymitywnej sztuki), możliwe, że potrafili także formułować swe myśli, używając prostego języka. O neandertalczykach mówi się jako o ślepej gałęzi rozwojowej, współwystępowali jednak z Homo sapiens sapiens i jest wielce prawdopodobne, że dochodziło do krzyżowania tych dwóch gatunków.
Hura do ameryki!
Kto: Homo sapiens sapiens
Kiedy żył: 100 tys. lat temu
Odkryto: cały świat
Człowiek anatomicznie identyczny z nami rozwinął się, najpierw w Afryce, przed ok. 100 tys. lat. Sprzed ok. 40 tys. lat pochodzą zaś najstarsze ślady jego przebywania w Europie. Od znaleziska we francuskim CroMagnon o pierwszych Europejczykach tego gatunku mówi się kromaniończycy. Gdy pojawili się na Starym Kontynencie, panowała epoka lodowcowa. Kromaniończycy byli klasycznymi łowcami mamutów, żyli w niewielkich grupach (do 30 osób), potrafili sprawnie komunikować się ze sobą, planować swoje działania, nieobce było im także myślenie symboliczne tworzyli najstarszą sztukę, malowidła na ścianach jaskiń czy figurki, takie jak słynne paleolityczne Wenus. Pierwsi Homo sapiens sapiens oprócz zamiłowania w polowaniach i sztuce, interesowali się także budową pierwszych, prostych schronień. Oddawali cześć bliskim zmarłym, urządzając im pochówki. Tak zachowywali się i najstarsi mieszkańcy południa Polski, przedstawiciele kultury oryniackiej. Ciekawy człowiek rozumny podejmował się także dalekich wypraw, podczas których zasiedlał nowe tereny. Najprawdopodobniej przez Alaskę, po lodzie dotarł również do Ameryki Północnej. Wraz z końcem ostatniej epoki lodowcowej stałe połączenie Ameryki i Azji zostało ok. 11 tys. lat temu przerwane, powstała Cieśnina Beringa i powrót na kilka tysięcy lat stał się niemożliwy.
