To już chyba było?! Skąd bierze się zjawisko dejavu?

Dejavu to wyjątkowe, tajemnicze zjawisko, podczas którego mamy wrażenie, że dana sytuacja miała już miejsce albo wydaje nam się bardzo znajoma. Wiemy także, że nasze uczucie jest całkowicie bezpodstawne, a „wspomnienie” fałszywe. Pierwsza wzmianka o tym niepokojącym zjawisku pochodzi od św. Augustyna, który w swoim traktacie O Trójcy Świętej opisuje tzw. falsae memoriae (fałszywą pamięć). Jest to bardzo złożone zjawisko psychologiczne, które, częściej lub rzadziej, pojawia się u większości osób. Według rozmaitych badań epidemiologicznych przeprowadzonych w ostatnim czasie sporadyczne uczucie dejavu dotyka 60-80% (według niektórych badań nawet 96%) zdrowych osób. To naturalnie zjawisko przyciąga uwagę filozofów, artystów, psychologów, neurologów oraz wszystkich, których interesują tajemnice ludzkiego umysłu.

Przyjemne wieczorne wspominanie
Współcześnie wiadomo, że dejavu rzadziej pojawia się u osób starszych, częstsze jest u osób wykształconych z wyższymi dochodami oraz u osób często podróżujących, pamiętających swoje sny i wykazujących liberalniejsze nastawienie polityczne i religijne. Jeżeli dejavu pojawia się u zdrowych osób, trwa przez stosunkowo krótki czas (sekundy, maksymalnie pół minuty), pojawia się częściej wieczorem podczas relaksu, przede wszystkim u osób zmęczonych czy zestresowanych. Indywidualne reakcje na to wrażenie dla większości osób, które miały już z nim doświadczenie, są raczej pozytywne. Zapewne dlatego dejavu często pojawia się w tekstach piosenek, wierszach, prozie i filmach, włącznie z kultowym Manixem. Jednak nadal nie wiemy, co wywołuje to osobliwe uczucie.

Wspomnienia z poprzednich wcieleń?
Dla parapsychologów wygodnym wyjaśnieniem dejavu są wspomnienia z poprzednich wcieleń. Dla nich zjawisko to potwierdza istnienie reinkarnacji. Inne osoby uważają, że jest to jasny dowód na występowanie telepatii, a nawet pozaziemskiej teleportacji. Psycholodzy opisali już wiele jego psychodynamicznych interpretacji i przy dokładniejszych oględzinach fachowej literatury możemy natrafić na wiele teoretycznie możliwych hipotez neurologicznych i neuroanatomicznych.

Dowody wytłoczone w mózgu
To, że zjawisko dejavu wiąże się z aktywnością ludzkiego mózgu, wynika również z przeprowadzonych stymulacji diagnostycznych określonych obszarów mózgowych u pacjentów cierpiących na padaczkę, podczas których można było wywołać to zjawisko. Niemniej pomimo ogromnej ilości różnych hipotez, nikt dotąd nie zdołał przedstawić żadnego konkretnego dowodu na rzeczywiste pochodzenie tego fenomenu u zdrowych osób. Przynajmniej było tak aż do ubiegłego roku. Uczeni z Środkowoeuropejskiego Instytutu Technologii Uniwersytetu Masaryka (CEITEC MU) oraz Wydziału Medycyny Uniwersytetu Masaryka w Brnie po raz pierwszy w historii wykazali, że zjawisko dejavu ma jednoznaczny związek z konkretnymi strukturami w mózgu człowieka, udowadniając neurologiczne pochodzenie tego fenomenu.

Jak przebiegało badanie?
Przeprowadzono strukturalne badanie mózgu za pomocą rezonansu magnetycznego 113 zdrowych ochotników. Następnie z wykorzystaniem nowej dokładniejszej metody automatycznej analizy morfologicznej naukowcy zestawili wielkość określonych obszarów mózgu u ochotników, którzy nie znają uczucia dejavu, i u osób, które często doświadczają tego wrażenia. Oprócz różnicy w występowaniu dejavu, obie grupy badanych osób były porównywalne.

Błąd w systemie
Przeprowadzona analiza wykazała drobne, ale statystycznie istotne różnice w ilości substancji szarej w niektórych obszarach mózgu. Największe różnice znajdowały się w obszarze hipokampu  niewielkiej struktury znajdującej się na wewnętrznej strome płatów skroniowych, które wiąże się z pamięcią. Właśnie hipokamp u osób z dejavu był niewiele, ale statystycznie wyraźnie mniejszy niż u osób nieznających tego zjawiska. Co więcej, uczeni odkryli, że im częściej występuje zjawisko dejavu, tym mniejszy jest hipokamp danej osoby. Odkrycie różnic strukturalnych w hipokampie zdrowych osób, które mają lub nie mają doświadczenia z dejavu, wykazało, że zjawisko to ma bezpośredni związek z funkcjonowaniem tych struktur mózgowych. Przypuszczamy, że jest to pewien rodzaj „drobnego błędu w „systemie”, spowodowanego silniejszym pobudzeniem hipokampu. Jest to wynik zmian w najwrażliwszych obszarach mózgowych, do których doszło w okresie rozwoju układu nerwowego.

Zagadek jest o wiele więcej
Badanie zrealizowane we współpracy z Uniwersytetem w Exeter zbliżyło nas do odkrycia jednej z wielu tajemnic ludzkiego mózgu. Jego wyniki pokazują między innymi, jak niezmiernie złożone jest działanie tego skomplikowanego organu. Udowadniają również, że co najmniej część z wielu tzw. mistycznych przeżyć można racjonalnie wyjaśnić aktywnością konkretnych obszarów mózgowych lub konkretnych struktur neurokognitywnych (systemy mózgowe odpowiedzialne za poznanie)połączonych z tymi obszarami. Wyjaśnia to nie tylko zjawisko dejavu, ale także tzw. eksterioryzacji (out of body experience),czyli wrażenia postrzegania świata spoza własnego ciała fizycznego. To wyjątkowe zjawisko było dawniej wywoływane przez diagnostyczną stymulację elektroniczną konkretnego obszaru mózgu w prawym płacie skroniowym pacjentów chorujących na padaczkę nieuleczalną farmakologicznie. Zjawisko było również zaobserwowane u kilku pacjentów neurologicznych ze zlokalizowanym uszkodzeniem tego obszaru mózgowego.